Srpske rečne šume i poplavne ravnice — stanište koje nestaje zajedno s meandrima

Uz Savu između Sremske Mitrovice i Beograda. Uz Drinu između Zvornika i Badovinaca. Uz Veliku Moravu između Ćuprije i Jagodine. Tamo gde reka još ima prostora da meandrira i gde nasipi nisu potpuno odsekli poplavne ravnice — postoje šume koje su različite od svake druge šume u Srbiji. Visoke bele topole i vrbe čiji koreni sede u vodi nekoliko meseci godišnje. Tlo prekriveno nanosima peska i mulja iz poslednje poplave. Vazduh koji mirisi na reku i humus. Ovo je rečna šuma — aluvijalna šuma koja je svuda u Evropi, uključujući Srbiju, drastično smanjena u poređenju s istorijskim rasprostranjem.

Rečne šume (tip staništa Salicion albo-fragilis i Populion albae prema Habitatnoj direktivi EU) svrstane su među prioritetne habitate za zaštitu u EU upravo zbog istorijskog nestajanja — procenjuje se da je Evropa izgubila između 70% i 95% aluvijalnih šuma u poslednja dva veka (Tockner i sar., 2008, Freshwater Biology). Srbija, koja ima jedan od poslednjih relativno očuvanih aluvijalnih pojaseva uz Savu u Specijalnom rezervatu prirode Gornje Podunavlje, uz Savu i uz Drinu, čuvar je poslednjih većih fragmenata ovog staništa u regionu.

Ekološki značaj plavnih šumskih ekosistema

Plavnost — periodično prelivanje terena vodom iz reke — definiše aluvijalnu šumu i čini je razlicitom od svake druge šume. Ova plavnost donosi nutrijente iz rečnog sedimenta, održava vlagu u tlima u letnjim sušnim periodima i kreira heterogene mikrostaništa koji su nemogući na stalnom kopnenom terenu. Rupe nastale padom starih stabala koje se pune vodom tokom plavljenja, muljevite splačine izložene suncu i vlazi, površine prekrivene aluvijalnim nanosima različite teksture — svi ovi mikrostaništa domaćini su specijalizovanih vrsta adaptiranih na fluktuirajuće uslove.

Riba koristi aluvijalna staništa za mrešćenje i za ishranu ribljeg podmlatka koji se hrani iz bogatog bazena invertebrata u poplavnim zonama. Bez periodicnog plavljenja kojim riba ulazi u aluvijalnu šumu, reproduktivni potencijal vrsta kao sto su štuka (Esox lucius), karas i bodorka (Rutilus rutilus) drastično se smanjuje. Studija Schiemera i saradnika (2001, Archiv fur Hydrobiologie) analizirala je ulogu aluvijalnih zona u ishrani ribljeg podmlatka u evropskim rečnim sistemima i potvrdila fundamentalnu važnost ovih staništa za obnovu ribjih populacija.

Ptičji biodiverzitet rečnih šuma ne zaostaje za mnogo poznatijim staništima u Srbiji. Bela roda (Ciconia ciconia) i crna roda (Ciconia nigra) hrane se u plavnim šumskim zonama. Crna roda — za razliku od bele, koja je prilagođena selima i otvorenim pejzazima — ne može bez aluvijalnih šuma jer zahteva i duboku neistraženu šumu za gnezdenje i plavne zone za hranjenje. Mala bela čaplja (Egretta garzetta), siva čaplja (Ardea cinerea) i vodomar (Alcedo atthis) redovni su i primetni stanovnici rečnih šumskih zona.

Pretnje i konzervacija: šta možemo još sačuvati

Regulacija reka — izgradnja nasipa koji odvajaju reku od njene poplavne ravnice — primarni je uzrok gubitka rečnih šuma u Srbiji. Kada nasipi sprečavaju plavljenje, aluvijalna šuma postepeno se transformiše u kopnenu šumu s drugačij im sastavom vrsta i gubitkom svih specifičnih aluvijalnih karakteristika. Proces nije trenutan — traje decenijama dok se vodni režim tla ne promeni dovoljno da autohtone aluvijalne vrste ne mogu više da se obnavljaju.

Poseban pritisak u letnjim mesecima dolazi od ilegalne seče i nekontrolisanog korišćenja rečnih šuma za ogrev i građevinski materijal. Rečne šume su pristupacne jer su uz vodu i uz saobraćajne trase i zato su često meta nekontrolisane eksploatacije.

SRP Gornje Podunavlje uz Dunav kod Apatina i Monostora — jedan od poslednjih očuvanih aluvijalnih pojaseva u Srbiji — prima značajnu zaštitu i deo je potencijalne Natura 2000 mreže. Ali samo zaštićena područja nisu dovoljna ako je sve ostalo drastično degradirano. Ekološki koridori koji bi povezali zaštićena područja i koji bi rekama pruzili mogućnost ponovnog plavljenja u kontrolisanim uslovima — koncept koji se razvija u okviru EU Uredbe o restauraciji prirode koja obavezuje države članice na restauraciju 30% degradiranih ekosistema do 2030. — jedina je šema koja može sistemski adresirati gubitak rečnih šuma.