Regulacija Tise: kada smo ispravili reku i pokvarili ekosistem

Time su ostvarene važne koristi za zaštitu naselja, plovidbu i poljoprivredu, ali su izgubljene ili oslabljene brojne veze između glavnog toka i poplavne ravni. Savremena procena zato mora istovremeno da razume i društvenu korist i ekološku cenu.

Pre regulacije Tisa je imala složen sistem meandara, rukavaca, mrtvaja i poplavnih šuma. Tokom velikih radova u 19. veku mnogi meandri su presečeni, a nasipi su ograničili prostor redovnog plavljenja.

Regulacija: inženjerski trijumf, ekološka tragedija

Veliki radovi na Tisi tokom 19. veka obuhvatili su presecanje brojnih meandara, izgradnju nasipa i odvodnjavanje dela poplavnih ravni. Time su dobijene poljoprivredne površine i bolja kontrola čestih poplava, ali je skraćeno vreme zadržavanja vode u bočnim staništima i prekinut deo prirodne razmene vode, sedimenta i organizama.

Ekološka posledica ne meri se samo površinom izgubljenog rita. Važni su kontinuitet toka, učestalost plavljenja, mrestilišta, mrtvaje, priobalne šume i mogućnost da se organizmi pomeraju između glavnog korita i poplavne ravni.

Katastrofa 2000. i ekološka obnova

Krajem januara 2000. havarija kod Baje Mare pustila je oko 100.000 kubnih metara vode zagađene cijanidom u sistem Someš–Tisa–Dunav. Zvanični evropski pregledi opisuju pomor stotina tona ribe; preciznije brojke iz različitih izvora nisu dovoljno ujednačene da bi se jedna predstavljala kao konačna.

Akutni talas izazvao je ozbiljno pogoršanje, ali je monitoring beležio početne znake oporavka već tokom 2000. godine. To ne umanjuje štetu: incident je pokazao koliko je sliv ranjiv i ubrzao razvoj upozoravanja, inventara rizičnih postrojenja i prekogranične saradnje.

Lekcija iz istorije: inženjering i ekologija

Savremeno upravljanje treba da zadrži zaštitu naselja, ali da tamo gde je moguće vrati prostor reci: kontrolisano plavljenje, obnovu rukavaca, bolje veze sa mrtvajama i režim ustava koji uzima u obzir kiseonik, temperaturu i migraciju riba.

Svaki projekat mora da ima početno stanje, merljive ciljeve i monitoring posle radova. „Obnova“ bez podataka može biti samo premeštanje problema sa jedne deonice na drugu.