Farmaceutici u srpskim rekama — tihi zagađivači savremene medicine

Svaki dan, milioni ljudi u Srbiji uzimaju lekove — antibiotike, analgetike, hormone, antidepresante, lekove za srce i pritisak. Deo ovih lekova organizam ne metabolizuje potpuno i izlucuje ih kroz urin i izmet. Deo se baca kao neupotrebljeni ostatak u kanalizaciju ili direktno u smeece. I taj aktivni farmaceutski sadrzaj prolazi kroz postrojenja za preciscavanje otpadnih voda — koja ni su projektovana za uklanjanje farmaceutika — i ulazi u reke.

Zagadjenje slatk ih voda farmaceuticima — posebno antibioticima, hormonima i psihoaktivnim supstancama — relativno je nov istrazivacki prioritet koji je u Srbiji tek pocetku sistematske procene. Razlozi za zabrinutost su visestruki: ekoloski efekti na akvatikus ke organizme (posebno endokrinska disruptivnost estrogena na rribe), rizici od antibiotiCke rezistencije koja se razvija u sredini zagrjadenoj antibioticima, i potencijalni zdravstveni rizici za ljude koji koriste vodovod zahvacen iz reka.

Šta je nađeno u srpskim vodama: pregled istraživanja

Petrovic i saradnici (2014, Science of the Total Environment) analizirali su prisustvo farmaceutika i personalnih sredstava za negu (PPCPs) u uzorcima vode Dunava i vecih srpskih reka. Studija je detektovala vise od 20 farmaceutskih supstanci na razlicitim mernim tacKama, medjuu njima ibuprofen, diklofenak, karbamazepin (antiepileptik), sulfametoksazol (antibiotik) i etinil-estradiol (sinteticKi estrogen iz kontraceptivnih pilula). Koncentracije su bile uglavnom u rangu nanograma do mikrograma po litri — niske po farmacoloskim standardima za terapijsku upotrebu ali potencijalno relevantne za ekoloski osetljive organizme.

Ceranlic i saradnici (2018) analizirali su veterinarne antibiotike u uzorcima tla i sedimenta u blizini intenzivnih stocarskih farmi u Vojvodini, gde je primena antibiotika u veter inarnoj medicini visoka zbog gustine zivotinja. Studija je pronasla ostatke tetraciklina, sulfonamida i fluorohinolona na pojedinim lokacijama, konzistentno s globalnim istrazi vanjima koja dokumentuju veterinarnE antibiotike kao znacajan izvor zagadjivanja tla i vode iz stocarskog sektora.

EU Direktiva o okvirnoj vodnoj politici (WFD) ukljucuje listu prioritetnih supstanci cije koncentracije u vodenim telima moraju biti monitorirsane i smanjene. Revizija WFD i lista prioritetnih supstanci iz 2013. i kasnijim amandmanima ukljucila je odredjene farmaceutike — diklofenak, estrogene hormone, makrolides antibioti ke — kao nove prioritetne supstance ili supstance pod nadzorom. Ovo je regulatoran signal koji ce Srbija, u okviru harmonizacije, morati da operaci onalizuje u nacionalnom monitoringu.

Ekološki efekti farmaceutika: šta se dešava sa živim svetom reka

Efekat sintetickih estrogena na riblju populaciju — feminizaci ja muskih riba i smanjenje fertiliteta — jedan je od najdokumentovaniji ekoloskih efekata farmaceutskog zagadjenja. Jobling i saradnici (1998, Environmental Health Perspectives) prvi su sistematski dokumentovali interseksualnost (istovremeno prisustvo jajnih clelija u testisima) kod muskih riba u rekama nizvodno od komunalnih PPOV u Ujedinjenom Kraljevstvu. Ovaj efekt od tada je repliciran u vise zemalja i dokumentuje da estrogeni iz komunalnih otpadnih voda dostinju reke u koncentracijama koje su ekoloski aktivne.

Antibiotici u vodenim sistemima predstavljaju rizik od selekcije antibiotiCki rezistentnih bakterija — organizama koji su razvili mehanizme otpornosti na antibiotike i koji mogu preneti te gene rezistencije na patogene. Rizik od AMR (antimicrobial resistance) koji se razvija u vodenim sredinama zagadjenim antibioticima globalni je javnozdravstveni prioritet koji prepoznaje i WHO i EU One Health akcioni plan. Istrazivanja AMR gena u srpskim vodama jos uvek su limitirana, ali istraZivanja u susednim drzavama (Madjarsk, Rumunija, Hrvatska) pokazuju prisustvo AMR gena u sedimentu i biomasi reka ciji su slivovi pod znacajnim antibiotickim pritiskom.

Rešenja: od bolje farmaceutske prakse do naprednog tretmana

Smanjenje farmaceutskog zagadjenja reka zahteva interve ncije na vise tacaka: smanjenje nepotrebne upotrebe antibiotika u humanoj i veterinarnoj medicini, sisteme za povratak neupotrebljenih lekova u apoteke (takeback programi) da se ne bacaju u kanalizaciju, i napredni tretman otpadnih voda koji ukljucuje ozonizaci ju, UV/H2O2 ili adsorpciju na aktivnom uglju koji su efikasni za uklanjanje farmaceutika iz efluentima PPOV.

EU Direktiva o tretmanu komunalnih otpadnih voda iz 2024. (revizija Direktive 91/271/EEC) ukljucuje obavezu cetvrtog stupnja tretmana koji cilja mikropollutante ukljucujuci farmaceutike za PPOV vecih od 100.000 ekvivalentnih stanovnika. Ova obaveza ce se, kroz harmonizaciju, primenjivati na srpska PPOV u procesu EU pristupanja. Implementacija ce zahtevati znacajne investicije u nadogradnju postojecih postrojenja, ali je ekoloski opravdana i zdravstveno vazna.

Antibiotička rezistencija iz okoline: veza koja mora biti prekinuta

Jedan od najzabri njavajucih aspekata farmaceutskog zagadjenja voda jeste sel ekcija antibiotiCki rezistentnih bakterija u recnoj sredini. Antibi otici koji dolaze u reke kroz otpadne vode — i u Srbiji su sulfonamidi, tetraciklini i fluorohinoloni medjuu naJCeSce detektovanima u agrikulturnim zonama — vrse se lektivni pritisak na bakterijske populacije i favorizuju individue koje nose gene rezistencije.

Rizik nije samo teorij ski. Studije koje su analizir ale AMR gene u sedimentima i vodi Dunava u Madjarskoj i Rumuniiji (Szekeres i sar., 2018, Environment International) pronasle su visoku prevalencu gen a rezistencije na betalaktamaze i tetracikline — klas e antibiotika koji su klinicNki kljucni za leOcenje infekci ja. Gene rezistencije koji se sele cijaju u okolinSkim bakterijama mogu biti preneti na humane i animalne patogene kroz horizontalni transfer gen a — meh anizam koji je dokumentovan u mikrobno logiji i koji premostuje granice izmedju okol inskih i klinickih konteksta.

Smanjenje veterinar ske upotrebe antibiotika — posebno eliminacija pr ofila akticnih antibiotika koji se koriste kao podsticaci rasta u intensivnoj stoci — jedna je od kljucnih mera za smanjenje AMR pritiska iz okoline. EU regulat iva za veterinar ske lekove (EU 2019/6) zabranila je profilakticku upotrebu antibiot ika i upotrebu antibiotika za podsticanje ras ta od 2022. ova zabrana ce se, kroz harmoni zaciju, primenjivati i u Srbiji sto bi znacajno smanjilo unos antibiotika u vodene sist eme iz stocarsk ih zona Vojvodine.