Deponije i podzemne vode: kako filtrat prenosi teške metale decenijama posle zatvaranja

Slučaj deponije zatvorene pre dvadeset godina

Autorski tim koji je predvodio Pšidatek, u studiji objavljenoj 2025. godine, istražio je kvalitet podzemnih voda oko opštinske deponije u jugozapadnoj Poljskoj, dve decenije nakon njenog zatvaranja, koristeći jedanaest fizičko-hemijskih i trinaest mikroplastičnih indikatora na sezonski prikupljenim uzorcima podzemne vode i filtrata (Przydatek i sar., 2025). Nalazi pokazuju da je, u ovom preseku stanja dve decenije nakon zatvaranja, organsko zagađenje, mereno standardnim parametrima poput ukupnog organskog ugljenika, već znatno opalo, dok su kadmijum i mikroplastika i dalje bili prisutni u merljivim, povišenim koncentracijama. Studija predstavlja snimak trenutnog stanja, a ne neprekidan vremenski niz merenja tokom celih dvadeset godina, pa sama po sebi ne dozvoljava pouzdano poređenje relativne brzine opadanja različitih zagađivača tokom tog perioda, već samo pokazuje da neorganski zagađivači i mikroplastika mogu ostati merljivo prisutni znatno duže nego što bi se moglo pretpostaviti na osnovu same starosti deponije.

Ovaj nalaz ima praktičnu težinu za planiranje namene zemljišta oko starih deponija. Odluka da se zatvorena deponija posle nekoliko godina smatra "bezbednom" za obližnju poljoprivrednu proizvodnju ili bušenje bunara za navodnjavanje, zasnovana isključivo na opadanju organskih pokazatelja zagađenja, može prevideti da teški metali i mikroplastika ostaju prisutni i nakon što organsko zagađenje više ne predstavlja merljiv problem.

Kako pratiti širenje zagađenja: poređenje indikatora

Meng, Sjao i saradnici poredili su 2024. godine ulogu više indikatora zagađenja u praćenju širenja zagađenja iz tipične deponije komunalnog otpada ka podzemnim vodama, upoređujući konzervativne obeleživače natrijum i hlorid sa konvencionalnim zagađivačima poput hemijske potrošnje kiseonika, amonijum azota, olova i cinka (Meng i sar., 2024). Istraživači su mesečno prikupljali uzorke tokom čitave godine sa lokacija raspoređenih uzvodno i nizvodno od deponije, uključujući i direktno merenje samog bazena filtrata.

Nalaz da alkalni uslovi filtrata nisu pogodovali izluživanju teških metala iz otpada ukazuje na složenu hemijsku dinamiku: sam filtrat može biti manje agresivan izvor teških metala u pojedinim fazama svog hemijskog sastava nego što bi se očekivalo, dok promene pH vrednosti tokom vremena, usled starenja deponije ili sezonskih varijacija u sastavu oticaja, mogu naknadno mobilisati metale koji su ranije bili hemijski vezani i relativno nepokretni.

Geoelektrična metoda kao dopuna hemijskoj analizi

Alao i saradnici su 2024. godine kombinovali geoelektričnu otpornost sa fizičko-hemijskom analizom vode radi praćenja sezonskih varijacija u distribuciji olova, cinka i kadmijuma unutar i oko deponije (Alao i sar., 2024). Ovakav kombinovan pristup, koji spaja geofizičko mapiranje podzemne strukture sa direktnim hemijskim merenjem, omogućava identifikaciju putanja kojima filtrat migrira kroz zemljište, informaciju koju čisto hemijsko uzorkovanje na fiksnim tačkama ne može u potpunosti pružiti, budući da migracija zagađenja retko prati jednostavne, pravolinijske putanje.

Slična kombinacija metoda primenjena je 2025. godine na deponiji dolinskog tipa u Kini, gde je metoda tranzijentne elektromagnetike identifikovala četiri odvojene zone curenja kroz nepropusni sloj, sa ukupnom površinom od 336,8 kvadratnih metara i dubinom prodiranja od petnaest do dvadeset dva metra, potvrđujući da čak i deponije projektovane sa savremenim nepropusnim slojevima mogu razviti lokalizovana mesta curenja koja standardno površinsko uzorkovanje podzemne vode lako propušta ukoliko bušotine za monitoring nisu postavljene direktno na putanji migracije zagađenja (Lu i sar., 2025).

Zašto je ovo relevantno za planiranje u ravničarskim, poljoprivrednim regionima

Za regione poput Vojvodine, gde su podzemne vode intenzivno korišćene za navodnjavanje, kao što smo pisali u tekstu o riziku od sodifikacije zemljišta usled navodnjavanja natrijumom bogatom vodom, blizina starijih, često nedovoljno dokumentovanih deponija predstavlja dodatni, često nedovoljno mapiran rizik. Panonska nizija nije geološki jedinstvena, obuhvata les, černozem, glinovite slojeve, aluvijalne sedimente i peskove sa lokalno vrlo različitim hidrogeološkim uslovima, ali na lokacijama sa plitkim podzemnim vodama i propustljivim peskovitim ili aluvijalnim sedimentima, u kombinaciji sa istorijski nedovoljno kontrolisanim lokalnim deponijama, principi identifikovani u poljskoj, kineskoj i drugim međunarodnim studijama, dugotrajno prisustvo neorganskih zagađivača i nepredvidiva mesta curenja kroz nepropusne slojeve, mogli bi biti direktno relevantni, iako specifične, lokalno sprovedene studije ove vrste za srpski kontekst ostaju retke u međunarodno dostupnoj literaturi.

Šta bi stručna praksa trebalo da uzme u obzir

Na osnovu pregledane literature, tri elementa se ističu kao korisna za realniju procenu rizika starih deponija, iako njihova primena za svaku konkretnu lokaciju zahteva zasebnu tehničku i ekonomsku procenu: dugoročan monitoring koji se ne prekida čim organski pokazatelji padnu ispod granične vrednosti, uzorkovanje koje uključuje i teške metale, a ne samo standardne parametre organskog zagađenja, i periodično geofizičko mapiranje koje može pomoći u otkrivanju lokalizovanih mesta curenja kroz nepropusni sloj pre nego što se ona manifestuju kao merljivo zagađenje u udaljenijim bušotinama za monitoring.

Zaključak

Zatvaranje deponije prekida dotok novog otpada, ali ne prekida hemijske procese unutar već odloženog materijala, koji nastavljaju da generišu filtrat opterećen teškim metalima dugo nakon što su vidljivi znaci aktivne deponije uklonjeni sa površine. Kombinovanje dugoročnog hemijskog monitoringa sa geofizičkim metodama mapiranja migracije zagađenja, umesto oslanjanja isključivo na periodično uzorkovanje na unapred fiksiranim tačkama, predstavlja pristup koji naučna literatura sve dosledije preporučuje za realnu procenu rizika koji stare deponije nastavljaju da predstavljaju za podzemne vode u njihovoj okolini.