Seča šuma i deforestacija: ekološke, klimatske i društveno-ekonomske posledice

Sažetak

Seča šuma je širok pojam koji obuhvata čitav spektar aktivnosti – od planske, održive seče u okviru gazdovanja šumama do krčenja šuma radi trajne prenamene zemljišta (deforestacije). Ključna razlika je u tome da li se šumski ekosistem nakon seče obnavlja i zadržava svoju funkciju ili se gubi kao šuma i pretvara u drugu namenu (poljoprivreda, infrastruktura, naselja). Iako pojedine forme seče mogu biti deo održivog upravljanja, deforestacija i degradacija šuma predstavljaju jedan od najznačajnijih pritisaka na biosferu: ubrzavaju klimatske promene, smanjuju biodiverzitet, remete vodni režim, povećavaju eroziju i rizik od poplava i požara, ugrožavaju zdravlje ljudi i ekonomske osnove lokalnih zajednica. Najnovije globalne procene ukazuju da se stopa deforestacije usporava, ali da se i dalje gubi oko ~11 miliona hektara šuma godišnje u poslednjoj dekadi.

Ključne reči: deforestacija, degradacija šuma, klimatske promene, ekosistemske usluge, biodiverzitet, vodni ciklus, zemljište, zdravlje, upravljanje resursima

1. Pojmovi: seča, degradacija i deforestacija

U javnosti se „seča šuma“ često doživljava kao jedinstveno zlo, ali naučno i upravljački gledano postoji važna diferencijacija:

Održiva seča (u okviru gazdovanja): drvo se eksploatiše uz planove obnove (prirodno podmlađivanje ili pošumljavanje), očuvanje strukture staništa, zaštitu zemljišta i vodotokova, te kontrolu intenziteta i prostorne raspodele radova.

Degradacija šuma: šuma formalno ostaje šuma, ali joj opada ekološki kvalitet (npr. gubitak starijih stabala, fragmentacija, oštećenja zemljišta, pad biodiverziteta, smanjena sposobnost skladištenja ugljenika).

Deforestacija: trajni gubitak šumskog pokrivača usled prenamene zemljišta (npr. pretvaranje u oranice, pašnjake, plantaže, rudnike ili građevinske zone). U praksi je deforestacija najproblematičniji oblik „seče“, jer znači gubitak ekosistema, a ne samo drvne mase.

FAO procene za period 2015–2025 ukazuju da je deforestacija usporila u odnosu na 1990-e, ali i dalje iznosi približno 10,9 miliona ha godišnje, što je i dalje izuzetno visoka stopa gubitka.

2. Razmere i uzroci gubitka šuma: šta „gura“ seču u praksi?

Razumevanje uzroka je ključno: bez toga se rasprava svodi na moralne osude, umesto na efikasne mere.

2.1. Glavni pokretači: poljoprivreda, roba i infrastruktura

Veliki deo trajnog krčenja šuma vezan je za ekspanziju poljoprivrede i robnih lanaca (npr. stočarstvo, soja, palmino ulje, drvna vlakna). Svetska banka u svojim materijalima o šumama naglašava da je poljoprivreda „daleko najveći“ globalni pokretač deforestacije, naročito u tropima.

Satelitske analize pomažu da se „šumski gubitak“ raščlani po uzrocima. U radu Curtis i sar. (Science, 2018) procenjeno je da je oko 27% globalnog gubitka šuma povezano sa deforestacijom kroz trajnu promenu namene zemljišta za proizvodnju roba, dok ostatak otpada na šumarstvo, pomerajuću poljoprivredu, požare i urbanizaciju.

2.2. Zašto je bitno razlikovati “forest loss” od “deforestation”?

Neki indikatori prate gubitak šumskog pokrivača (tree cover loss) bez automatske pretpostavke da je svaki gubitak – deforestacija. Postoje globalni satelitski skupovi podataka koji mapiraju promene iz godine u godinu (npr. Hansen “Global Forest Change” u okviru Google Earth Engine dataset-a), ali interpretacija mora uključiti kontekst: gde se šuma regeneriše, a gde ne.

3. Zašto je deforestacija “loša”: naučno utemeljeni mehanizmi štete

Šume nisu samo „drveće“. One su funkcionalni sistemi koji povezuju atmosferu, tlo, vodu i živi svet. Kad se šuma ukloni ili svede na degradirani mozaik, gubi se čitav paket ekosistemskih usluga.

3.1. Klimatske posledice: ugljenik, albedo i povratne sprege

Šume su jedan od najvećih kopnenih rezervoara ugljenika. Svetska banka navodi da šume pokrivaju oko 31% kopna i predstavljaju veliki prirodni „magacin“ ugljenika (procena reda stotina gigatona). Kada se šuma krči, ugljenik iz biomase i tla prelazi u atmosferu (CO₂), a gubi se i buduća sposobnost apsorpcije CO₂.

IPCC (AR6, WGIII) eksplicitno tretira emisije iz sektora korišćenja zemljišta, promene namene zemljišta i šumarstva (LULUCF) kao važnu komponentu globalnog bilansa emisija, uz napomenu o velikim nesigurnostima, ali i o tome da su ove emisije relevantne za ciljeve ublažavanja klimatskih promena. U praksi, deforestacija deluje dvostruko:

povećava emisije, i 2) smanjuje ponor (manje šuma = manje “upijanja” CO₂).

Dodatno, u mnogim regionima krčenje šuma menja mikroklimu i lokalno-regionalnu cirkulaciju vlage, čime može pospešiti suše i rizik od požara – što zatim vodi ka daljem gubitku šuma u začaranom krugu. (Za primere gde požari sve više dominiraju gubicima u pojedinim godinama, vidi izveštaje zasnovane na Global Forest Watch/UMD analizama).

3.2. Biodiverzitet: gubitak staništa, fragmentacija i “tiha erozija” ekosistema

IPBES (globalne procene biodiverziteta) identifikuje promene u korišćenju zemljišta i mora kao najjači direktni pokretač opadanja prirode na kopnu i u slatkovodnim sistemima – što praktično znači da krčenje i degradacija staništa stoje u centru krize biodiverziteta. Deforestacija je najčešće gubitak staništa u najdirektnijem smislu. Ali čak i kad šuma “ostane”, fragmentacija (sečenje na parcijalne delove, putevi, čistine, rubni efekti) menja mikroklimatske uslove, uvodi invazivne vrste i predatore, smanjuje genetski protok i povećava verovatnoću lokalnih izumiranja.

Posebno je problematično krčenje primarnih (starijih) šuma, jer one sadrže složene strukture, mikrohabitate i “memoriju ekosistema” koju sekundarne šume često ne mogu brzo da povrate.

3.3. Voda i zemljište: erozija, poplave, suše i kvalitet vode

Šume su ključni regulator vodnog ciklusa: utiču na infiltraciju, stabilnost zemljišta, smanjenje površinskog oticanja, filtraciju sedimenata i održavanje kvaliteta vode. FAO navodi da šume doprinose regulaciji protoka, smanjenju erozije i sedimentacije, obnavljanju podzemnih voda i “atmosferskom recikliranju” vode kroz evapotranspiraciju. Kad se šuma ukloni, tipičan sled posledica je:

rast površinskog oticanja,

veća erozija i nanos,

veća zamućenost i opterećenje vodotokova,

veći rizik od bujičnih poplava posle intenzivnih padavina,

a dugoročno – degradacija zemljišta i smanjena produktivnost.

Ovi efekti nisu samo „ekološki“ – oni imaju direktnu ekonomsku cenu kroz štete od poplava, snižavanje prinosa, povećanje troškova tretmana vode i održavanja infrastrukture.

3.4. Zdravlje ljudi: od kvaliteta vazduha do rizika zoonoza

Uticaj šumskih gubitaka na zdravlje ide kroz više kanala: dim i čestice iz požara, povećanje temperature (toplotni stres), degradacija kvaliteta vode, ali i promena odnosa ljudi i divljih životinja.

One Health High Level Expert Panel (WHO i partneri) naglašava da prevencija “spillover-a” (prelaska patogena sa životinja na ljude) podrazumeva adresiranje antropogenih pokretača rizika na interfejsu čovek-životinja-životna sredina, uključujući i faktore povezane sa promenama namene zemljišta. UN tekstovi o prevenciji budućih pandemija takođe ukazuju da je promena korišćenja zemljišta, uključujući krčenje šuma, jedan od važnih pokretača rizika zoonotskih događaja (u kombinaciji sa trgovinom divljim životinjama i degradacijom staništa).

4. Društveno-ekonomska dimenzija: šume kao osnova egzistencije i stabilnosti

U akademskoj literaturi, šume se tretiraju i kao “prirodna infrastruktura”: one amortizuju šokove (suše, poplave, ekstremne temperature) i nose osnovu ruralnih ekonomija.

Svetska banka navodi da oko 1,6 milijardi ljudi u različitim oblicima zavisi od šuma (egzistencija, prihodi, zaposlenost), a da ekosistemske usluge imaju sistemsku vrednost za ekonomiju. Kada se šume izgube, posledice često uključuju:

pad lokalnih prihoda i bezbednosti hrane,

konflikte oko zemljišta,

migracije,

jačanje neformalne/ilegalne ekonomije,

i povećanu ranjivost na klimatske ekstreme.

Upravo zato savremeni pristupi upravljanju šumama insistiraju na kombinaciji ekologije, ekonomije i socijalne pravde, uključujući prava lokalnih i autohtonih zajednica (što je naglašeno u IPBES materijalima).

5. Važna nijansa: nije svaka seča isto, ali deforestacija je “crvena linija”

Akademski korektno je reći: seča kao takva nije nužno loša – loša je kada:

vodi trajnoj prenameni zemljišta (deforestacija),

prelazi regenerativni kapacitet ekosistema (prekomerna eksploatacija),

narušava zemljište i vodotokove (neadekvatne tehnike, loša praksa),

razara strukturu staništa i fragmentiše pejzaž,

ili je povezana sa slabim upravljanjem i ilegalnim aktivnostima.

Održivo gazdovanje šumama (uz stroge standarde) može obezbediti drvne proizvode, radna mesta i materijal za niskougljeničnu ekonomiju – ali samo ako se očuvaju funkcije ekosistema i izbegne prenamena šumskih površina.

6. Šta raditi: politike i prakse koje imaju smisla (a ne samo “parole”)

6.1. Praćenje i transparentnost

Satelitski podaci i javni portali mogu brzo otkriti žarišta gubitka šuma i pomoći u nadzoru sprovođenja zakona (npr. dataset-i globalnih promena šuma i indikatori gubitka pokrivača).

6.2. “Deforestation-free” lanci snabdevanja i potražnja

Ako je značajan deo deforestacije vezan za robe (beef/soja/palma/drvna vlakna), politika mora ići kroz trgovinu, standarde i odgovornost kompanija. Iako postoje globalna obećanja da se deforestacija zaustavi do 2030, procene pokazuju da svet nije na putu da taj cilj ispuni.

6.3. Održivo šumarstvo + zaštita ključnih područja

Kombinacija stroge zaštite primarnih i visokovrednih šuma, restauracije degradiranih površina i održivog gazdovanja u proizvodnim šumama je realističniji pristup od “sve ili ništa”.

6.4. Upravljanje šumama radi vode i smanjenja rizika katastrofa

FAO posebno naglašava upravljanje šumama kroz prizmu vodnih usluga (erozija, sediment, protoci, infiltracija), što je direktno relevantno za lokalne poplave, bujice i suše.

Zaključak

Deforestacija i degradacija šuma predstavljaju sistemski problem: one nisu samo estetski ili “romantični” gubitak prirode, već multiplikator klimatskih rizika, erozije i hidroloških ekstrema, krize biodiverziteta i zdravstvene ranjivosti, uz teške posledice po lokalne ekonomije i socijalnu stabilnost. Podaci pokazuju određeno usporavanje deforestacije, ali razmere gubitka ostaju ogromne. Zbog toga je najvažnija poruka akademske i stručne zajednice pragmatična: razlikovati održivo gazdovanje od deforestacije, zatvoriti rupe u upravljanju i nadzoru, smanjiti pritiske iz robnih lanaca i planirati pejzaže tako da šume ostanu funkcionalna “živa infrastruktura” – za klimu, vodu, zemljište, biodiverzitet i ljude.

Literatura (izbor)

FAO. Global Forest Resources Assessment 2025 (ključni nalazi i saopštenje o stopama deforestacije).

IPCC (2022). AR6 WGIII – Summary for Policymakers (emisije i uloga LULUCF u mitigaciji).

IPBES (2019/2020 materijali). Globalne procene o pokretačima opadanja prirode (promena korišćenja zemljišta kao dominantan pokretač).

Curtis, P. G., i sar. (2018). Classifying drivers of global forest loss (Science).

Hansen/UMD. Global Forest Change dataset (2000–2024/2023) – satelitsko praćenje promena.

FAO. Forest and Water Programme / Guide to Forest–Water Management (šume i vodni ciklus, erozija i filtracija).

One Health High Level Expert Panel (WHO i partneri). Prevention of Zoonotic Spillover (upravljanje pokretačima rizika na interfejsu čovek-životinja-životna sredina).

World Bank (2023/2024). Global Challenge Program: Forests (vrednost šuma, zavisnost ljudi, udeo u emisijama i širi razvojni kontekst).

Forest Declaration Assessment (2025). Procena napretka ka cilju “deforestacija nula do 2030”.