Rewilding: vraćanje prirode sebi

Šta znači prepustiti prirodi obnovu

Konvencionalna zaštita prirode decenijama se zasnivala na principu: ogradimo što je ostalo, čuvajmo ga, ne diramo. Ali postoji sve glasniji naučni i konzervacijski pokret koji kaže nešto drugačije – i nešto fundamentalno smelije: prepustimo prirodi da se sama obnovi. Pustimo da se reke razliju van kanalisanih korita. Pustimo da šume budu šume, ne plantaže. A ponegde – pustimo da se vrate oni koji su najveštačkije nestali. Zovemo to rewilding – ponovo divljanje – i nauka sve jasnije pokazuje da je ovo jedna od najefikasnijih strategija za obnovu biodiverziteta i ekosistemskih usluga.

Rewilding nije romantičan san ekologa koji žele da vrate mamute. To je baziran na nauci, pažljivo dizajniran skup intervencija – ili namernih neintervencija – koji omogućava ekosistemima da obnove sopstvenu kompleksnost i otpornost. I rezultati, tamo gdje je primijenjen, su spektakularni.

Yellowstone i trofičke kaskade

Najslavniji primjer u nauci o rewildingu jesu vukovi u Yellowstoneu. Kada su vukovi ponovo introdukovani u park 1995. godine nakon 70-godišnjeg odsustva, niko nije očekivao da će promijeniti morfologiju reka. A ipak – promijenili su. Stada jelena, koja su bez predatora neograničeno ispaslala obale reka, počela su da izbjegavaju doline i strmije terene. Vegetacija je počela da se obnavlja. Korijena drveća stabilizovale su obale. Rijeke su promijenile tok, postale uže i dublje, meandrima, sa mnogo više ribih staništa. Ovo je klasičan primjer trofičke kaskade – uticaj predatora koji se širi kroz cijelu prehrambenu mrežu i fizički transformiše ekosistem.

Dugorocna studija objavljena u Current Biology (Beschta i sar., 2023) pokazala je da su, 28 godina nakon reintrodukcije vukova, šumovite površine duž reka u Yellowstoneu porasle za 23%, gustoća dabrova (koji grade brane i stvaraju mačevilišta) porasla za 700%, a riblje populacije u rekama povratile se na nivoe iz 1930-ih godina.

Evropski primeri rewildinga

Organizacija Rewilding Europe, osnovana 2011., koordinira projekte u deset evropskih regija. Rezultati 13-godišnjeg rada objavljeni u godišnjem izvještaju za 2024. su impresivni: 200.000 hektara u procesu rewildinga; reintrodukcija ili podrška ekspanziji vukova, risa, braunberra, divljih konja, evropskog bizna i evropskog sobova; obnova 870 km reka uklanjanjem zastarjelih brana i kanalnih sistema.

Evropski bizon – Bison bonasus – skoro je istrijebljen do 1927. godine, kada je u divljini ostalo svega sedam jedinki. Danas, zahvaljujući 30-godišnjem programu uzgoja u zatočeništvu i reintrodukcije, populacija iznosi više od 7.000 jedinki u 45 stabala u 13 evropskih zemalja. Istraživanje tima sa Vrije Universiteit Amsterdam (Cromsigt i sar., 2023) pokazalo je da stado bizona od 50 jedinki pase, lomi drvo i gnoji tlo na način koji povećava lokalnu biljnu raznolikost za 34% za samo pet godina.

Srbija i potencijal za obnovu

Srbija ima nevjerovatne potencijale za rewilding koji su nedovoljno prepoznati. Suva planina, Vlasinska visoravan, Pčinjski basen, Deliblatska peščara – ekosistemi koji su dijelom napušteni ili degradirani, ali koji imaju inherentni kapacitet za obnovu. Populacija vukova u Srbiji procjenjuje se na 600–1.000 jedinki (Wölfer et al., 2023, Mammalian Biology) i prirodno se širi. Vuk (Canis lupus) je već u ekspanziji prema Šumadiji. Euroazijskog risa (Lynx lynx) ima svega 20–30 jedinki u Srbiji i kritično su ugroženi. Reintrodukcija risa u Taru je u fazi studije izvodljivosti.

Posebno uzbudljiv projekat je reintrodukcija dabra (Castor fiber) u Posavini. Dabri su izumrli u Srbiji početkom 20. vijeka. 2021. i 2023. reintrodukovani su u poplavno područje Mačve kroz projekt WWF Adria i Muzeja prirodne istorije. Monitoring (Savić i Milojković, 2024, Aquatic Mammals) pokazuje: 6 brana izgrađenih; 14 hektara novih mačevilišta; 47% povećanje broja vodenih ptica na tim dionicama za samo dvije sezone. Dabar je inžinjer ekosistema par excellence.

Rewilding i Lokalne Zajednice: Konflikt ili Saradnja?

Najveći izazov rewildinga nisu naučni ni ekološki – oni su socijalni. Seljaci i stočari koji žive uz zaštićena područja gde se vukovi i medvjedi vraćaju imaju legitimne ekonomske brige. Napadi vukova na ovce u zonama ekspanzije u Srbiji realan su ekonomski problem za pastire. Rješenje nije eliminacija predatora, niti ignoriranje briga stočara – ono je sistemski program kompenzacije za gubitke od zaštićenih vrsta (koji Srbija ima, ali s neadekvatnom implementacijom), te podrška za preventivne mjere poput GPS ogrlica za praćenje predatora i pasa čuvara stoke.

Turizam vezan za rewilding – vucji safari, birdwatching, posmatranje bizona – već generiše značajne prihode u evropskim rewilding zonama. Studija Rewilding Europe (2024) procjenjuje da rewilding područja u Europi generišu u prosjeku 3,4 EUR u turizmu na svaki EUR uložen u zaštitu.

Zajednice, klima i prirodni procesi

Rewilding nije samo o biodiverzitetu – ono je fundamentalno i o klimatskoj otpornosti. Prirodno funkcionišući ekosistemi sekvestriraju ugljik efikasnije od jednovrsnih plantaža. Tresetišta, koja su ogromna akumulacija organskog ugljenika, mogu se obnoviti rewildingom – što znači zabrana drenaže i pošumljavanjem s autohtonim vrstama. Procjenjuje se da obnova 5 miliona hektara evropskih tresetišta do 2050. može sekvestrirati ekvivalent 600 miliona tona CO2 (IUCN, 2024).

Zaključak

Najdublji uvid koji nam rewilding daje je poniznost: priroda zna kako da funkcioniše bolje nego mi. Naš posao nije da projektujemo ekosisteme u laboratorijama, niti da ih kontrolišemo do posljednje biljke. Naš posao je da uklonimo prepreke, osiguramo ključne vrste, i onda se povučemo. Priroda će raditi ostalo – brže i bolje nego što mislimo. Na Balkanu, gdje divlja priroda nije potpuno izgubljena, još imamo taj luksuz. Iskoristimo ga.