Natura 2000: mreža koju stvaraju dve direktive, i njena relevantnost za priče o ugroženim vrstama

Ova mreža nije nastala jednim zakonom, već kombinacijom dva propisa donesena u razmaku od trinaest godina: Direktive o pticama, izvorno usvojene 1979. kao Direktiva 79/409/EEZ a kasnije kodifikovane kao 2009/147/EZ, i Direktive o staništima, Direktive Saveta 92/43/EEZ iz 1992. godine, o očuvanju prirodnih staništa i divlje faune i flore.

Dva tipa zaštićenih područja, jedna mreža

Direktiva o pticama obavezuje države članice da proglase posebna područja zaštite za retke i migratorne vrste ptica, poznata pod skraćenicom SPA. Direktiva o staništima uvodi posebna područja očuvanja, skraćeno SAC, za tipove staništa i vrste faune i flore nabrojane u njenim aneksima, birane prema kriterijumima retkosti, osetljivosti ili rizika od izumiranja. Zajedno, SPA i SAC područja čine mrežu Natura 2000, raspoređenu kroz devet biogeografskih regiona Evropske unije, uključujući panonski region kome pripada najveći deo Vojvodine.

Proces određivanja SAC područja ima jasno propisanu proceduru: države članice predlažu lokalitete Evropskoj komisiji, koja ih, u okviru biogeografskog regiona, usvaja kao područja od značaja za Zajednicu, nakon čega države imaju rok od šest godina da ih proglase posebnim područjima očuvanja sa konkretnim planom upravljanja.

Gde je Srbija u ovom procesu

Srbija nije članica EU i formalno ne može proglasiti Natura 2000 područja, ali kroz projekat „EU za Natura 2000 u Srbiji”, sprovođen od 2019. godine uz učešće više od trideset međunarodnih i domaćih stručnjaka, identifikovano je, prema rezultatima objavljenim u tom periodu, dvesta sedamdeset sedam potencijalnih lokaliteta od interesa za Zajednicu i osamdeset pet područja posebne zaštite prema direktivama o pticama i staništima. Ovaj broj predstavlja rezultat konkretne faze projekta iz perioda 2019-2021. i ne treba ga tretirati kao trajno nepromenljiv, budući da se terensko mapiranje i dalje nastavlja i broj identifikovanih lokaliteta se s vremenom može menjati. Podaci su prikupljani uz podršku mobilne aplikacije razvijene posebno za terensko mapiranje vrsta i staništa, a deo lokaliteta preklapa se sa postojećim zaštićenim područjima i domaćom ekološkom mrežom.

Paralelno, Srbija učestvuje u takozvanoj EMERALD mreži, uspostavljenoj u okviru Bernske konvencije kao svojevrsni prethodnik i pripremni korak ka Natura 2000. Rezervat prirode Zasavica, na primer, uvršten je u EMERALD mrežu pod kodom RS0000014 kao Područje od posebnog značaja za očuvanje, upravo zbog mozaika vodenih, močvarnih, šumskih i livadskih staništa panonskog karaktera koja su prema evropskim kriterijumima određena kao prioritetna za zaštitu.

Zašto je ovo krovni okvir za priče o rekama i vrstama

Kada je reč o vodenim i priobalnim ekosistemima, koji čine veliki deo naše dosadašnje arhive, Natura 2000 i njene dve osnivačke direktive pružaju pravni jezik kojim se opisuje zašto je određeno stanište vredno zaštite. Konzervaciono-genetička studija mladice u srednjem toku Save, koju smo ranije citirali, eksplicitno navodi da je ova vrsta zaštićena Direktivom EU o staništima, upravo zato što fragmentacija njenog staništa hidroelektranama predstavlja pretnju vrsti koja je formalno prepoznata na nivou evropskog prava, a ne samo u naučnoj literaturi.

Slično, šira analiza ugroženih ribljih vrsta u balkanskim rekama, koju smo koristili u tekstu o fragmentaciji staništa, ukazuje da zemlje jugoistočne Evrope retko određuju zaštićena područja mreže Natura 2000 upravo za autohtone vrste rečnih rakova, iako se ove vrste nalaze na teritorijama koje bi po direktivi trebalo da uživaju zaštitu. Ovaj primer pokazuje da postojanje pravnog okvira samo po sebi ne garantuje njegovu punu primenu čak ni u zemljama članicama EU, a kamoli u zemljama koje se tek pripremaju za pristupanje.

Napredak i njegova ograničenja

Predstavnik Delegacije Evropske unije u Beogradu istakao je, povodom ranije faze projekta integracije srpskih ekosistema u mrežu Natura 2000, da je srpska administracija napravila značajne korake usvajanjem Zakona o zaštiti prirode, ali da je i dalje potrebno doneti podzakonske akte usklađene sa direktivama o pticama i staništima. Ova ocena, data pre nekoliko godina, i danas u velikoj meri opisuje stanje stvari: identifikacija potencijalnih lokaliteta je uveliko odmakla, dok njihovo formalno proglašenje i, još važnije, sprovođenje konkretnih planova upravljanja, zavisi od napretka u širem procesu pregovora o Poglavlju 27.

Uvrštavanje lokaliteta u Natura 2000 ne znači automatski zabranu svake ljudske aktivnosti na tom području, čest izvor zabune. Direktiva o staništima izričito predviđa da se ekonomske, poljoprivredne i rekreativne aktivnosti mogu nastaviti unutar zaštićenih područja, sve dok ne ugrožavaju ciljeve očuvanja zbog kojih je područje uopšte određeno. Ova nijansa je važna za vojvođanske poljoprivrednike i lokalne zajednice čije zemljište bi moglo biti obuhvaćeno budućim Natura 2000 lokalitetima, budući da strah od potpune zabrane korišćenja zemljišta često proizlazi iz nerazumevanja kako mreža zaista funkcioniše, a ne iz stvarnih odredaba direktive.

Zaključak

Natura 2000 nije apstraktan evropski birokratski projekat, već konkretan pravni mehanizam koji određuje da li će stanište mladice u Savi, rečnog raka u planinskom potoku ili ptice selice na Ludaškom jezeru imati status koji nadilazi dobru volju lokalne zajednice i postaje deo pravno obavezujuće evropske mreže zaštite. Za Srbiju, gde je terensko mapiranje potencijalnih lokaliteta već uveliko odmaklo, sledeći, teži korak jeste prevođenje te naučne osnove u sprovodiv sistem upravljanja, korak koji, kao i toliko toga u Poglavlju 27, zavisi više od administrativnog kapaciteta nego od nedostatka znanja o tome šta treba zaštititi.